Derin Tarih - Mayıs 2026 / Sayı 170

Çağını Aşan Bir Osmanlı Münevveri: Ahmed Cevdet Paşa

Osmanlı güneşinin artık gurûba doğru meyletmeye başladığı ve geniş bir coğrafyanın her köşesinde çözülme alametlerinin belirdiği o zor zamanlarda, bugün bile hâlâ isimleri canlı biçimde anılan bazı mühim şahsiyetler yetişmiştir. Bunu hem Osmanlı toprağının mümbitliğiyle hem de mezkûr zevatın kendi kabiliyetleriyle izah etmek mümkündür. Onlardan biri, hiç şüphesiz ki Ahmet Cevdet Paşa’dır (1823-1895).

Bulgaristan’ın Lofça kasabasında, Kırklareli’nden Prut Savaşı’na (1711) katılmak üzere ayrılan, sonrasında da Lofça’ya yerleşerek orada kalan Yularkıran Ahmed Ağa’nın torunu olarak doğan Ahmed Cevdet Paşa, ilmî çalışmalarının yanı sıra bürokrasi ve siyaset basamaklarını da hızlı bir şekilde tırmanan, bereketli ömrüne çok fazla vazife ve makam sığdıran, tüm bunlarla birlikte birçok önemli esere imza atmayı da başaran bir şahsiyettir.

Derin Tarih olarak, vefatının yıldönümünde, çağının çok ötesinde bir ufka sahip bulunan bu Osmanlı münevverini yad etmek istedik. Merhum Paşa’nın hayatına, şahsiyetine, eserlerine ve bıraktığı izlere dair geniş malumatı dosyamızın sayfaları arasında bulacaksınız.

“Çağını Aşan Bir Osmanlı Münevveri: Ahmed Cevdet Paşa” dosyamızda ilk olarak Prof. Dr. Abdülkadir Özcan Ahmed Cevdet Paşa’nın tarihçiliğini, eserleri ve etkilendiği tarihçiler üzerinden incelerken Prof. Dr. Mustafa Gündüz Cevdet Paşa’yı yalnızca bir tarihçi değil, Osmanlı eğitim modernleşmesinin kurucu gerilimlerini taşıyan bir figür olarak yeniden tahlil etti. Prof. Dr. İsmail Kara Cevdet Paşa’ya yeniden itibar kazandıran 1940’ta yayımlanan Tanzimat I kitabına mercek tutarken Prof. Dr. Kahraman Şakul Osmanlı diplomasisinin modernleşme serüveninde Cevdet Paşa’nın büyük rolünü kaleme aldı. Dr. Mustafa Oğuz Batı merkezli dönemlendirme anlayışına karşı çıkarak tarihi İslâm merkezli bir perspektifle ele alan Cevdet Paşa’nın Batı’ya karşı nasıl yeni bir tarih tasavvuru oluşturduğunu değerlendirirdi.

“Çağını Aşan Bir Osmanlı Münevveri: Ahmed Cevdet Paşa” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Prof. Dr. Hilal Kazan, Prof. Dr. Abdullah Mesud Küçükkalay, Dursun Gürlek, Ali Emre, Arif Emre Gündüz, Ayhan Demir, Tahir Günay, Deniz Çıkılı, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz